Transitie duurzaam materialenbeheer: Proces en netwerk

Geen unieke aanpak of blauwdruk voor duurzaam materialenbeheer

Transities zijn complexe processen en geen projecten die volgens planning kunnen worden uitgevoerd. De strategie of aanpak moet steeds worden afgezet tegen de geboekte vooruitgang. Zoeken, verbinden, (sociaal) leren en experimenteren zijn hierbij essentiële ingrediënten van een op innovatie gerichte stimulerende omgeving.

Het is wel degelijk mogelijk om duurzame ontwikkeling praktisch toe te passen. Het vergt echter wel een innovatieve aanpak, namelijk één die recht doet aan de complexiteit van duurzame ontwikkeling. Wie transities wil sturen moet een goed gevoel hebben voor dynamiek in complexe systemen en moet in staat zijn interventies te doen die vernieuwingen in werking zetten. Vanachter het bureau kan het niet, maar alleen maar een proces met belanghebbenden (stakeholders) is ook niet voldoende. Er is richting nodig en participatie. Leiding en begeleiding. Lef en doorzetting. Inhoud en proces.

Er is gekozen om transitiemanagement als sturingsinstrument in te zetten en hiermee ervaringen op te doen. Het biedt een vernieuwend perspectief op het doelbewust gidsen van deze vernieuwing of transitie van materialenbeheer richting duurzaamheid. De gebruikte benadering of aanpak probeert de inhoud (de wat) en het proces (het hoe) te combineren. Het wat is gestoeld op een integrale benadering en het hoe op een participatieve benadering.

Eén proces, vier fasen

Bij transitiemanagement zijn er een aantal stappen of wegwijzers te onderscheiden. Deze zijn te clusteren in een viertal hoofdactiviteiten of fasen die pas in de praktijk en contextspecifiek vorm krijgen. Een dergelijke cyclus of ontwikkelingsronde met deze 4 fasen moet vele malen worden herhaald om effect te hebben op de transitie. Het is dus geen project maar een langlopend proces dat zeker een generatie kan duren.

Tussen juni 2006 en begin 2008 zullen de twee eerste fasen van een eerste cyclus worden doorlopen.

• Fase 1 (juni 2006 - januari 2007)
• Fase 2 (mei 2007 - begin 2008)
• Fase 3 (vanaf 2008)
• Fase 4

In deze eerste cyclus is er nog een zeker opeenvolging van deze 4 fasen. In volgende cycli zullen die fasen in de praktijk (deels) opeenvolgend, (deels) parallel en (deels) door elkaar gaan (ver)lopen.

Nieuwe verbindingen stimuleren innovatie en transitie

Een bijzondere participatieve vorm die wordt gebruikt is het zogenaamde 'arenamodel'. Het onderscheidt zich van het klassieke 'consensusmodel' dat soms te rigide wordt ervaren om de innovatiekrachten van alle spelers werkelijk vrij te maken en te benutten. Met 'arena' wordt niet zozeer een fysieke arena bedoeld, maar een vernieuwings- of innovatienetwerk rond het transitievraagstuk 'duurzaam materialenbeheer'. Het is niet het zoveelste overlegplatform, maar een netwerk dat in de schaduw van het gangbare beleid een vernieuwende beweging op gang probeert te trekken. We proberen het dus nét iets anders te doen.

Netwerken zijn dus essentieel. Het gaat bij innovatie om gecoördineerd handelen in een netwerk van mensen. Zo'n netwerk ontstaat niet zomaar, dat moet worden 'opgebouwd'. Omdat we praten over vernieuwing en innovatie gaat het hierbij om het ontwikkelen van nieuwe relaties (coalities), zowel in termen van betrokkenen (partijen die elkaar zelden ontmoeten) als inhoud, en het zo creëren van nieuwe kansen en mogelijkheden door van elkaar te leren.

Pionier, professioneel, inspiratievol en creatief, onzelfzuchtig, ambitieus en daadkrachtig ... Dat zijn de deelnemers die in eerste instantie worden geïdentificeerd en geselecteerd op basis van hun individuele kwaliteiten, competenties en vernieuwende ideeën. Ze worden bij voorkeur evenredig gerekruteerd uit de maatschappelijke vijfhoek: overheid, bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en intermediairs (bijv. studiebureaus of projectorganisaties).
De deelnemers zitten er niet in het belang van hun organisatie, maar omdat ze zelf mee willen denken en een richting willen aangeven voor een duurzaam materialenbeheer in Vlaanderen. De arena draagt het transitieproces (uit), geeft sturing aan het transitieproces en is tegelijk ook een basis voor vertrouwen (in de omgeving en in andere partijen) en samenwerking.

Plan C - Vlaams Transitienetwerk Duurzaam Materialenbeheer is de naam die het netwerk heeft gekregen om de eigenheid te benadrukken. Het idee is om Plan C te laten uitgroeien tot een stevig transitienetwerk waar innovatieve partijen (uit de vijfhoek) in wisselende coalities deel van uit maken. In het netwerk zal een goede balans moeten ontstaan tussen inhoudsdeskundigen, netwerkers en verkopers, en tussen gepassioneerde visionairs, gedreven bestuurders en enthousiaste praktijkmensen.

Belangrijk is dat het een open, evoluerend netwerk is, wat variatie en selectie inhoudt. Dit betekent niet alleen dat met een kleine groep start en deze verder uitbreidt naarmate het proces vordert, maar dat na verloop van tijd mensen afvallen en er mensen bijkomen. Dat komt overeen met het inzicht dat voor het stimuleren van innovaties een continue wisselwerking nodig is tussen het creëren van nieuwe perspectieven (toekomstbeelden, visies) en het laten ontstaan van een omgeving waarin het perspectief gerealiseerd kan worden.

Fase 1 van de transitiemanagement cyclus

De OVAM nam in 2006 het initiatief voor een relatief kleine groep van vijftien koplopers samen te brengen. We noemen deze Transitiearena ook wel de 'arena van het eerste uur'. Deze deelnemers gingen een stevig engagement aan om in fase 1 (juni 2006 - januari 2007) het proces te dragen, met de ondersteuning van een Transitiesecretariaat .

• Toespraak installatie Transitiearena (fase 1), Jan Winters, adjunct-kabinetchef van de Vlaamse minister van openbare werken, energie, leefmilieu en natuur (23 juni 2006)
• Toespraak installatie Transitiearena (fase 1), Henny De Baets, administrateur-generaal OVAM (23 juni 2006)
• Introductieflyer fase 1

De deelnemers hebben elkaar verschillende malen ontmoet en geprikkeld tot nieuwe inzichten.
Samen hebben ze zich in eerste instantie een beeld gevormd van het probleem en een algemeen toekomstbeeld voor duurzaam materialenbeheer uitgewerkt. Hieruit werden vijf prioritaire transitiethema's afgeleid. De transitiethema's vormen ook de basis voor de samenstelling van de transitieteams in fase 2.

Wilt u een indruk van het verloop van en de dynamiek in fase 1, dan kan u hier het procesfilmpje bekijken. Na fase 1 hebben alle deelnemers zich ook geëngageerd om op een of andere manier mee te werken aan fase 2 . Dat is veelzeggend, niet?

Fase 2 van de transitiemanagement cyclus

Vanaf fase 2 (mei 2007 - begin 2008) ziet de organisatiestructuur er anders uit. De Transitiearena uit de eerste fase werd uitgebreid door het installeren van 'transitieteams' per prioritair transitiethema. De individuele deelnemers werden door de 'arena van het eerste uur' geïdentificeerd en voor deelname in een team uitgenodigd op basis van het principe 'de juiste man/vrouw op de juiste plek'.

• Introductieflyer fase 2

De Transitieteams vormen nu samen de Transitiearena of Plan C - Vlaams Transitienetwerk Duurzaam Materialenbeheer.

• Team Slim Sluiten
• Team Materialen op Maat
• Team Tot uw Dienst
• Team Wakker Publiek
• Team Groene Chemie-Kunststoffen

De teams concentreren zich achtereenvolgens op het uitwerken van streefbeelden , transitiepaden of ontwikkelingsrichtingen, en op het selecteren van concrete projecten, experimenten en andere activiteiten. Deze teams zullen verder uitbreiden naarmate het transitieproces in fase 2 vordert.

Daarnaast komt er een Task Force geregeld samen. De Task Force is als het ware het centrale zenuwstelsel van het transitieproces en werkt intensief samen met de transitieteams. De thematisch-inhoudelijke kennis (en activiteiten) ligt bij de transitieteams. De Task Force zet zich in voor het gehele proces, het integreren en versterken van het werk van de transitieteams, het creëren van de juiste randvoorwaarden voor het proces en de interne en externe communicatie. Het Transitiesecretariaat zorgt ook hier voor de ondersteuning.

Transitiearena (fase 1)

De Transitiearena bestond in eerste fase uit een vijtiental koplopers uit maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven, overheid en wetenschap. De Transitiearena werd voorgezeten door de Arenavoorzitter en ondersteund door het Transitiesecretariaat.

Leden van de Transitiearena (fase 1) Situatie 31 januari 2007
Karel Van Acker Arenavoorzitter	KULeuven / Leuven Material Research Centre
Paul De Bruycker	Indaver
Koen De Maesschalck	Colruyt
Jo Dewulf	UGent / Vakgroep Organische Chemie / ENVOC
Ilse Dries	Vlaamse Overheid / Departement LNE
Bill Duncan	Advizors
Hugo Geerts	Kabinet Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Energie
Peter Tom Jones	KULeuven / Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde
Jan Larosse	EC DG Research
Dirk Le Roy	Sustenuto
Patrick Van den Bossche	Agoria Metals & Materials
Geert Scheys	Federplast.be
Tineke Van Engeland	Netwerk Bewust Verbruiken

Task Force

De Task Force bestaat uit voorzitters van de Transitieteams, en bijna alle arenaleden van het eerste uur. De Task Force wordt voorgezeten door de Arenavoorzitter en ondersteund door het Transitiesecretariaat.

Leden van de Task Force (fase 2) Situatie 30 oktober 2007
Karel Van Acker Arenavoorzitter Teamvoorzitter Materialen op maat	KULeuven / Leuven Material Research Centre
Jan Larosse Teamvoorzitter Slim sluiten	EC DG Research
Patrick Van den Bossche Teamvoorzitter Tot uw dienst	Agoria Metals & Materials
Erik Mathijs Teamvoorzitter Wakker publiek	KULeuven Afdeling Landbouw- en Voedseleconomie Departement Landbeheer en -economie
Jo Dewulf Teamvoorzitter Groen Chemie-Kunststoffen	UGent Vakgroep Organische Chemie ENVOC
Paul de Bruycker	Indaver
Koen de Maesschalck	Colruyt
Ilse Dries	Vlaamse Overheid Departement LNE
Bill Duncan	Advizors
Dirk Le Roy	Sustenuto
Peter Tom Jones	KULeuven Departement Metaalkunde en Materiaalkunde
Dirk Le Roy	Sustenuto
Geert Scheys	Federplast.be
John Wante	Vlaamse overheid / OVAM

Transitiesecretariaat

Het Transitiesecretariaat bestaat uit het projectteam (het consortium van externe opdracht nemers die voor de procesondersteuning instaan), de arenavoorzitter en de projectcoördinator van de OVAM die het secretariaat voorzit.

Leden van het Transitiesecretariaat (fase 2) Situatie 30 oktober 2007
Walter Tempst Voorzitter	Vlaamse Overheid OVAM
Karel Van Acker Arenavoorzitter	KULeuven Leuven Material Research Centre
Jan Vincke Projectcoördinatie	Resource Analysis
Annick Gommers Inhoudelijke ondersteuning	Resource Analysis
Michael van Lieshout Procesbegeleiding	Pantopicon
Nicole Rijkens Procesbegeleiding	Pantopicon
Tharsi Taillieu Begeleiding leerproces	KULeuven Centrum Organisatie- en Personeelspsychologie
Greet François Begeleiding leerproces	Vlaamse Overheid Departement LNE

Transitieteam Slim Sluiten

Leden van het Transitieteam (fase 1) Situatie 30 oktober 2007
Jan Larosse Teamvoorzitter	IWT/EC DG Research
John Wante Teamsecretaris	Vlaamse Overheid OVAM
Jan Vincke Projectcoördinatie	Resource Analysis
Yorg Aerts	Vlaamse Overheid OVAM
Lily Deforce	Somers Seeds
Paul de Bruycker	Indaver
Staf Laget	Umicore
Filip Lenders	Koepel Vlaamse Kringloopcentra
An Stroobandts	Siemens
Erik Rasker	Reynaers Aluminium
Tom Van Gerven	KULeuven Laboratory of Applied Physical Chemistry and Environmental technology
Xavier Van Kesteren	PVC-INFO

Transitieteam Materialen op Maat

Leden van het Transitieteam (fase 2) Situatie 30 oktober 2007
Karel Van Acker Teamvoorzitter	KULeuven Leuven Material Research Centre
Serge De Gheldere	Futureproof/ed
Silvia Lenaerts	UAntwerpen Toegepaste biologische wetenschappen
Jan Meneve	VITO
An Segers	Bekaert
Wouter Ulburghs	Vlaamse Overheid OVAM
An Van de Vel	Umicore
Lieva Van Langenhove	UGent Ingenieurswetenschappen Textielkunde
Hans Vercammen	Sirris

Transitieteam Tot Uw Dienst

Leden van het Transitieteam (fase 2) Situatie 30 oktober 2007
Parick Van den Bossche Teamvoorzitter	Agoria Metals & Materials
Tineke Van Engeland Teamsecretaris	Netwerk Bewust Verbruiken
Wim Dewulf	KULeuven Departement Werktuigkunde Groep T
Ilse Dries	Vlaamse Overheid Departement LNE
Herman Gobel	Vlaamse Overheid OVAM
Herman Konings	Pocket Marketing
Kris Moonen	Poseco
Erik Paredis	UGent Centrum Duurzame Ontwikkeling
Koen Repriels	VOSEC
Roos Servaes	Vlaamse Overheid OVAM

Transitieteam Wakker Publiek

Leden van het Transitieteam (fase 2) Situatie 30 oktober 2007
Erik Mathijs Teamvoorzitter	KULeuven Afdeling Landbouw- en Voedseleconomie Departement Landbeheer en -economie
Chris Aertsen	Big Bazart
Erik Béatse	Globelink
Philipppe D'Hondt	Vlaamse Overheid VMM
Karina De Beule	Vlaamse Overheid OVAM
Koen De Maesschalck	Colruyt
Greet François	KULeuven Onderzoeksgroep Arbeids-, Organisatie- en Personeelspsychologie
Peter Tom Jones	KULeuven Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde
Rik Pinxten	UGent Centrum voor Interculturele Communicatie en Interactie
Leida Rijnhout	VODO
Rosine Van Oost	Vlaamse Overheid Departement LNE
Jan Verheyen	Vlaamse Overheid OVAM
Jan Wyckaert	Vredeseilanden

Transitieteam Groene Chemie - Kunststoffen

Leden van het Transitieteam (fase 2) Situatie 30 oktober 2007
Jo Dewulf Teamvoorzitter	UGent Vakgroep Organische Chemie ENVOC
David Van der Velde Teamsecretaris	Vlaamse Overheid Departement LNE
Johan Albrecht	UGent Centrum Milieueconomie en Milieumanagement
Bram Claeys	BBL
Nathalie De Greve	Fedis
Sonja De Nollin	UAntwerpen Bio-Mens
Egon Jottier	ExxonMobil
Frank Nevens	Vlaamse Overheid ILVO
Geert Scheys	Federplast.be
Bert Schels	KULeuven Departement Microbiële en moleculaire systemen
Chris Stevens	UGent
Michel Strypstein	Deceuninck
Peter Van Acker	Vlaamse Overheid OVAM
Carl Van der Auwera	Essenscia