Bodemonderzoek - FAQ

Als uw terrein verontreinigd is door bodemverontreiniging die ergens anders tot stand is gekomen, is de exploitant/eigenaar/gebruiker van de grond waar deze verontreiniging tot stand kwam, verplicht om ook op uw terrein te saneren indien daartoe een noodzaak is. Los van het Bodemdecreet blijft ook de andere wetgeving van toepassing, zoals die van het Burgerlijk wetboek. Dat bevat tal van bepalingen waarop u een beroep kan doen indien u schade lijdt door toedoen van de fout van een ander, of indien u schade ondervindt door de bodemverontreiniging op een nabijgelegen terrein.

Niet correct. Historische bodemverontreiniging is een verontreiniging die tot stand kwam voor de inwerkingtreding van het decreet (29.10.1995). Wanneer de aanwezigheid van deze verontreiniging aan de OVAM wordt gemeld, doet hierbij niet ter zake. Het is wel zo dat de erkend bodemsaneringsdeskundige aan de OVAM de nodige bewijsvoering zal moeten leveren om de historiciteit te staven.

Naarmate de tijd verstrijkt zal het moeilijker worden om het bewijs te leveren dat de aangetroffen bodemverontreiniging ontstaan is voor 29.10.1995. Vooral bij een continue exploitatie is dit niet evident.

Anderzijds is het wel eenvoudig om producten die niet meer in het actuele productieproces voorkomen, maar gerelateerd zijn aan activiteiten van 20 jaar geleden, te bestempelen als historische bodemverontreiniging.

In het grondeninformatieregister vindt men per perceel waarover reeds gegevens met betrekking tot de bodemkwaliteit gekend zijn (bv indien reeds een oriënterend bodemonderzoek is uitgevoerd), onder meer een samenvattende omschrijving van de ernst van de bodemverontreiniging.

Afhankelijk van de ernst van verontreiniging, kan de bodemverontreiniging mogelijk wel een gevaar betekenen voor de volksgezondheid. De bodem vervult namelijk verschillende functies (bewoning, landbouw, recreatie, industrie,…) en de verontreiniging hiervan kan direct de kwaliteit van het leven aantasten. Daarbij denkt men bijvoorbeeld aan de gevolgen voor de gezondheid van mensen, planten en dieren door contact met schadelijke stoffen.

Over de bodemsaneringsnormen en de gevolgen voor de volksgezondheid bij overschrijding ervan, bestaan er nogal wat misvattingen. Het is niet zo dat een beperkte overschrijding van deze normen aanleiding geeft tot onmiddellijke ziekteverschijnselen of lichamelijke schade. Bij de opstelling en bepaling van de normen werden er ruime veiligheidsmarges ingebouwd en dit om diverse redenen.

Allereerst zijn er de toxische eigenschappen van de producten waarbij er een graad van onzekerheid heerst over welke dosis er nu effectief schadelijk is. De keuze van de hoeveelheid die een gevaar oplevert, is dan ook aan de veilige kant. Daarnaast zijn de stoffen vastgehecht aan de bodemdeeltjes waardoor deze niet steeds opgenomen worden door de mens (of ook dieren en planten) en bijgevolg minder of geen schadelijke werking hebben. Ook de chemische vorm waaronder de stof voorkomt, heeft een effect op de gevaarswaarde. En tenslotte moet de mens in voldoende mate in contact komen met de verontreiniging opdat er problemen optreden.

Dit laatste wordt berekend met zogenaamde blootstellingmodellen. Dit zijn computerprogramma's waarin op basis van de stof- en bodemeigenschappen, de inname van een hoeveelheid verontreiniging wordt berekend in diverse leefomstandigheden en bewoningsscenario's. Ook hier werden bij de bepaling van de bodemsaneringsnormen de nodige veiligheidsmarges ingebouwd.

De OVAM geeft via de bodemattesten aan in hoeverre er een saneringsnoodzaak rust op een bepaalde grond. Indien de OVAM van oordeel is dat de bodemverontreiniging dermate ernstig is dat de volksgezondheid onmiddellijk gevaar loopt, dan worden er veiligheidsmaatregelen afgekondigd. Deze situaties zijn zeldzaam en in de gevallen die we tot nu toe hadden, werden de bodemsaneringsnormen tientallen malen overschreden.

Voor een aantal vluchtige verontreinigende stoffen bestaat deze mogelijkheid inderdaad. Indien een bodem ernstig verontreinigd is met vluchtige stoffen (bijvoorbeeld benzeen) kan de verdamping hiervan aanleiding geven tot ernstige risico's voor de mensen die boven de verontreiniging wonen of werken. Deze vluchtigheid wordt in dergelijke gevallen zelfs gebruikt om de verontreiniging te kunnen saneren. We spreken dan van bodemluchtextractie, waarbij de lucht met de vluchtige bestanddelen uit de bodem wordt onttrokken. Op die manier kan de verontreiniging zelf uit de bodem worden gehaald.

In extreme gevallen kan de bovenste bodemlaag dermate sterk verontreinigd zijn zodat er geen begroeiing meer voorkomt. Hierbij is het mogelijk dat er verspreiding van verontreiniging naar naburige terreinen optreedt door stof opwaaiing.

We spreken over gevaar wanneer we het hebben over de gevaarlijke eigenschappen van een stof. Benzo(a)pyreen bijvoorbeeld is een stof waarvan wetenschappers stellen dat ze kanker kan veroorzaken en is dus een gevaarlijke stof.
Wanneer we het hebben over het risico dat een bepaalde stof inhoudt, houden we rekening met alle omgevingsfactoren. We kijken naar drie elementen : wat is de stof, aan wie kan ze schade toebrengen, en hoe, op welke manier, kan ze dat doen.
Uiteraard kan de stof zelf gevaarlijk zijn. We gaan ook na wie nadelige gevolgen kan oplopen: kinderen die op een terrein spelen (zoals in een woonzone) of enkel volwassenen (zoals in een industriezone). De OVAM controleert bijvoorbeeld ook of er grondwater aanwezig is dat kan dienen als drinkwater. Een derde controle betreft de manieren waarop een stof schade kan toebrengen De stof kan aan de oppervlakte liggen, zodat kinderen ze kunnen aanraken en in de mond steken, maar ze kan zich ook diep onder het oppervlak bevinden.
Kan ze via tuingroenten in onze voeding terechtkomen? Verdampt ze, zodat we ze kunnen inademen? Dergelijke elementen worden allemaal overwogen wanneer we ons de vraag stellen of een gevaarlijke stof nu echt een risico vormt voor de mens en het milieu in een bepaalde situatie.

Verder bestaat er geen algemene regel. Verontreinigingen volgen uiteenlopende wegen om bij mens, dier of in het milieu terecht te komen. Om dit in te schatten is een risico-evaluatie nodig. Die stap maakt deel uit van het beschrijvend bodemonderzoek. Als uit het oriënterend bodemonderzoek blijkt dat er ernstige problemen zijn, zal de OVAM voorzorgsmaatregelen opleggen om de grootste risico's te vermijden. Dit kan bijvoorbeeld inhouden dat men best geen zelfgeteelde groenten meer eet.

Het is belangrijk om het onderscheid te maken tussen een grond waar de bodemverontreiniging een bedreiging (risico) vormt en een grond waarop een inrichting gevestigd is die mogelijks bodemverontreiniging kan veroorzaken. Dit laatste wordt dan ook bedoeld met een risicogrond.

Door de Vlaamse regering werd een lijst opgesteld van inrichtingen die bodemverontreiniging kunnen veroorzaken. Deze keuze van bodembedreigende inrichtingen is gebaseerd op ervaringen in binnen- en buitenland. De wetgever heeft vooral de bedoeling gehad om deze bedrijven een aantal controles van de bodemkwaliteit op te leggen om zodoende na te gaan in hoeverre er maatregelen nodig zijn.

Het wonen in de buurt van zo een bedrijf betekent dus helemaal niet dat je gezondheid in gevaar is doordat de bodem zwaar verontreinigd is. Er is integendeel een controlesysteem opgezet om tijdig in te grijpen indien er bodemverontreiniging zou ontstaan.

Als je praat over een grondeninformatieregister en de noodzaak van bodemsanering, dan ligt het voor de hand dat er ook goede afspraken zijn over de wijze waarop de informatie over de bodemkwaliteit wordt verzameld. Het oriënterend bodemonderzoek is een eerste, verkennend bodemonderzoek dat nagaat welke plaatsen van het terrein de grootste kans lopen op bodemverontreiniging. Op basis van deze gegevens worden een aantal bodemmonsters genomen en geanalyseerd. De resultaten hiervan worden geïnterpreteerd en een uitspraak over de noodzaak tot verder bodemonderzoek (beschrijvend bodemonderzoek en ventueel bodemsanering) is het finale besluit van dit onderzoek.

Al deze onderzoeksdaden worden gesteld door een erkend bodemsaneringsdeskundige. De uitvoeringstermijn en de kostprijs van het onderzoek is uiteraard sterk afhankelijk van de terreingrootte en de complexiteit van de mogelijke verontreinigingsbronnen.

Er is geen prijsbarema of iets dergelijks voor de uitvoering van een oriënterend bodemonderzoek. De kostprijs is duidelijk in functie van de terreingrootte, de hoeveelheid staalnames en analyses, de diepte van het grondwater, de moeilijkheidsgraad bij de boringen,… . Onze ervaring leert echter dat de kostprijs van een oriënterend bodemonderzoek op een relatief kleine site waarop weinig verontreinigingsbronnen gesitueerd zijn, beduidend lager ligt dan 5000 EUR.

Een belangrijk gegeven bij de beoordeling van de kostprijs is dat men duidelijk nagaat welke diensten er zullen geleverd worden. De offertes moeten voldoende gedetailleerd worden opdat een onderlinge vergelijking mogelijk is. Daarnaast merken we op dat een oriënterend bodemonderzoek meer is dan een onderzoek van de bodem. Daarmee bedoelen we concreet dat je als opdrachtgever moet nagaan in hoeverre je een algemene begeleiding bij het 'bodemdossier' wenselijk acht. Maak indien nodig afspraken over de ondersteuning die je van de deskundige verwacht.

De grondwatercontrole maakt integraal deel uit van het oriënterend bodemonderzoek. De reden hiervoor is te vinden in de definitie van een bodem. Volgens het Bodemdecreet is een bodem het vaste deel van de aarde met inbegrip van het grondwater. Vandaar dan ook dat een bodemonderzoek staalnamen omvat van de vaste grond en het grondwater. In sommige gevallen wordt ook de bodemlucht geanalyseerd.

Deze aanpak is eigenlijk logisch te verklaren. Stel dat je enkel de verontreiniging in de bovenste onverzadigde bodemlaag zou saneren. In dit geval is wel de bron van verontreiniging voor een groot gedeelte geëlimineerd. Het is echter aannemelijk dat de buurt nog kan geconfronteerd worden met de verontreiniging die zich via het grondwater verplaatst. In de veronderstelling dat we enkel de grond zouden saneren, leveren we meestal maar half werk en dat kan toch niet de bedoeling zijn.

Nee, je hoeft niet de grondwaterverontreiniging van je buurman in kaart te brengen. Deze situaties worden ook wel eens aangeduid met de term onderstroming. Dat je in die gevallen geen afperking van de grondwatervervuiling moet doen, hangt in feite samen met de aanduiding van de saneringsplichtige. Voor de saneringsplicht gaan we immers kijken naar de grond waar de bodemverontreiniging tot stand is gekomen en daar zal overeenkomstig het Bodemdecreet de saneringsplichtige persoon aangeduid worden.