Zuid-Afrika bouwt op Vlaamse ervaring !

1. Situering
2. Objectieven en uitgangspunten
3. Korte beschrijving van de afvalprojecten
   • Buy Back Centre in Peri Urban Durban (KwaZulu Natal)
   • Integrated Waste Management Systems in QwaQwa (Free State) en Jozini (KwaZulu Natal)
4. Algemene bevindingen

1. Situering

De Vlaamse regering keurde in het kader van het horizontale beleid inzake ontwikkelingssamenwerking op 14 december 2001 volgende afvalprojecten in Zuid-Afrika goed :

• Buy Back Centre in Peri-Urban Durban (KwaZulu Natal);
• Integrated Waste Management in Jozini (KwaZulu Natal);
• Integrated Waste Management in QwaQwa (Free State).

Peri Urban Durban, Jozini en QwaQwa zijn half verstedelijkte, half rurale gebieden met onwettige nederzettingen (unformal settlements), gekenmerkt door een zeer hoge graad aan werkloosheid (90%), analfabetisme en armoede.

Aanvankelijk bestonden de projectvoorstellen voor QwaQwa en Jozini uitsluitend uit de organisatie van het ophalen van huisvuil, opruimen van zwerfvuil en groenaanplanting (Clean and Green). Zo wilde men de vervuiling en het troosteloos uitzicht tegengaan en de lokale bevolking milieubewust maken. Het was ook bedoeld om tewerkstelling te creëren (vooral voor vrouwen) en armoede te bestrijden.

Na veldbezoeken en gesprekken met de betrokken gemeentebesturen, voegde de OVAM aan beide voorstellen bijkomende accenten toe, gebaseerd op de eigen Vlaamse ervaring. De projecten werden bijgestuurd in de richting van een integraal afvalstoffenbeheerssysteem, met toepassing van recyclage en kleinschalig composteren, aangepast aan de lokale omstandigheden (milieubewustzijn, werkloosheid), eigen noden en mogelijkheden (bijv. ervaring met het maken van artisanale producten uit afval of crafts from waste).

Deze projecten zijn uitgevoerd onder de leiding van Independent Development Trust (IDT).

Op de valreep werden de projecten van het departement voor Landbouw en Leefmilieu (DAEA) van de provincie KwaZulu Natal toegevoegd. Dit liet toe nog meer mogelijkheden van selectieve inzameling en recyclage uit te testen m.a.w. eigen systemen te ontwikkelen, getoetst aan de concepten in Vlaanderen. Vermits het van meet af aan de bedoeling was dat de resultaten van de projecten de kiem dienden te leggen voor de integratie van recyclage en composteren in andere projecten en gebieden, bood de inbreng van DAEA nog meer de garantie dat nieuwe concepten en strategieën in de provinciale en lokale plannen konden worden opgenomen.

De Vlaamse Vereniging voor Ontwikkelingssamenwerking en Technische Bijstand (VVOB) volgde de uitvoering van de projecten ter plaatse op en pleegde constant overleg met alle betrokkenen.

De OVAM begeleidde de projecten technisch en volgde de concretisering van de projecten nauwgezet op aan de hand van een driemaandelijkse voortgangsrapportering opgemaakt door VVOB en een jaarlijkse resultaatsmeting van de werkzaamheden ter plaatse.

2. Objectieven en uitgangspunten

Het doel van de projecten was het ontwikkelen van een goed functionerend en geïntegreerd afvalbeheerssysteem, van werkbare concepten en van competentie en ervaring rond het selectief inzamelen en hergebruiken van huishoudelijk afval en kleinschalig composteren op gemeentelijk niveau.

De resultaten van de projecten moeten fungeren als multiplicator of blauwdruk voor het opzetten van nieuwe projecten in andere gelijkaardige gebieden.

De continuïteit van de projecten moet door de lokale besturen worden verzekerd na het beëindigen van de Vlaamse subsidies en inbreng van expertise.

De afvalprojecten waren mede sterk gericht op het creëren van tewerkstelling en het indijken van armoede.

Voor de realisatie van deze objectieven werden volgende uitgangspunten voor opgezet :

• Het zo nauw mogelijk betrekken van zowel de openbare besturen als de private sector bij de uitvoering van de projecten om zo tot een bottum up benadering te komen en een draagvlak te creëren bij de lokale besturen, de private sector als bij de bevolking.
• Het maximaal benutten van de lokale besturen bij de milieubewustwordingscampagnes over het voorkomen, ophalen, sorteren en verwerken van huishoudelijk afval tot recycleerbare materialen. Gemeenten staan immers het dichtst bij de bevolking.
• Het stimuleren van overleg met alle betrokkenen door een sterke project- en procesmatige aanpak en nauwgezette begeleiding van het leerproces.
• Het streven naar duurzame resultaten door een maximale integratie van de projecten in een breder beleidskader op gemeentelijk- , district- en provinciaal niveau.

3. Korte beschrijving van de afvalprojecten

Buy Back Centre in Peri Urban Durban (KwaZulu Natal)

Het Buy Back Centre in Peri Urban Durban is uitgevoerd door 'Keep Durban Beautiful Association - KDBA' onder de supervisie van het Departement voor Landbouw en leefmilieu (DAEA).

Het principe van een Buy Back Centre is dat mensen (vooral vrouwen) een basis inkomen verwerven door afval in te zamelen en het naar het centrum brengen. Het centrum vergoedt onmiddellijk de aangeleverde recycleerbare materialen. Om kwaliteit van deze recycleerbare materialen te garanderen hebben deze een opleiding gekregen. Met de afnemers zijn contracten en prijzen bedwongen. Dit biedt een financiële garantie voor het Buy Back Centre evenals voor de inzamelaars van de recycleerbare materialen. In het verleden waren de inzamelaars afhankelijk van tussenpersonen die hen geen enkele financiële garantie gaven omtrent de waarde van de ingezamelde materialen. Nu zijn deze inzamelaars erkend en herkenbaar voor de burger als voor de gemeente. Het centrum is officieel geopend in juni 2004. Het Buy Back Centre stelt momenteel 2 personen tewerk. Beiden hebben hiertoe de nodige opleiding gehad.

Ook is gestart met het maken van artisanale producten uit afval. De uitdaging is deze producten zo attractief mogelijk te maken zodat zij ingang kunnen vinden in het commerciële circuit.

Op het Buy Back Centre worden demonstraties gegeven over kleinschalig tuinieren. Ook hiertoe is de nodige training gegeven.

Het project is geïntegreerd in de werking van 'Keep Durban Beautiful Association' (KDBA) die in de verdere ondersteuning van het project voorziet waaronder door training. KDBA heeft een tweede locatie in de omgeving van Durban op het oog voor de bouw van een gelijkaardig Buy Back Centre. Het Buy Back Centre van Peri Urban Durban heeft als model gediend voor het project in QwaQwa.

Het project eindigde op 31 december 2004.

Integrated Waste Management Systems in QwaQwa (Free State) en Jozini (KwaZulu Natal)

In deelgemeenten van QwaQwa en Jozini werd gedurende het eerste jaar het 'Clean and Green' project uitgevoerd. Het project is uitgevoerd onder de leiding van IDT en bestond uit ophalen van afval, opruimen van zwerfvuil, groenaanplanting en milieubewust maken van de bevolking. Het tweede jaar voorzag het uitbouwen van een geïntegreerd afvalstoffenbeheerssysteem, met uitvoering van recyclage en composteren, aangepast aan de lokale omstandigheden (milieubewustzijn, grote werkloosheid), eigen noden en mogelijkheden.

Informatie - en sensibiliseringscampagnes werden opgezet via de plaatselijke radio en in scholen. Vuilnisbakken werden geplaatst om zwerfvuil te voorkomen. De werknemers werden opgeleid in het sorteren van afval en kleinschalig composteren.

Het project in QwaQwa is na overleg terug geschroefd naar het basisconcept van een Buy Back Centre. Naast het selecteren en vermarkten van recycleerbare materialen is begonnen met het composteren van het ingezamelde organisch biologisch afval. De compost wordt gebruikt voor kleinschalige tuinbouw op het centrum.

Om het centrum maximaal operationeel te maken, is naast de sorteerruimte nog een overdekte opslagplaats gebouwd voor de tussentijdse opslag van de recycleerbare materialen, een persmachine voor papier en kartonafval en metalen zijn aangekocht evenals een elektronische weegschaal voor het registreren van de inkomende en uitgaande afval. Het tewerkgestelde personeel zal hiertoe verder worden opgeleid.

In Jozini startte IDT in bestaande gebouwen, in partnerschap met DAEA, met de uitbouw van een recyclage centrum waar de opgehaalde afvalstoffen worden gesorteerd, het organisch biologisch afval gecomposteerd en voorwerpen uit afval gemaakt.

De gebouwen zijn gerenoveerd met de vereiste sanitair, verlichting en verluchting in de sorteerruimte en opvang van het regenwater. Op de composteerplaats zijn voorzieningen aangelegd voor het opvangen van lekvloeistoffen.

Papier en karton, kunststoffen en metalen worden geselecteerd, geperst en vermarkt. Een elektronische weegschaal voor het registreren van de inkomende en uitgaande afval is aangeschaft evenals een hakselaar om het inkomend materiaal voor de compostering te verkleinen. Met de mest van kippen van eigen kweek wordt de compostsamenstelling verbeterd. De compost wordt gebruikt voor het kleinschalig tuinieren op het centrum. De productie en gebruik van compost moeten toelaten de beperkte ervaring verder uit te bouwen.

Het Jozini Recycling Centre verleent onderdak aan een aantal craftworkers die artisanale producten uit afval maken, zoals handtassen, matten, onderleggers, hoeden, fruitschalen, enz…Ook hier is de uitdaging deze producten zo attractief mogelijk te maken zodat zij ingang kunnen vinden in het commerciële circuit.

Het Jozini Recycling Centre is thans volledig operationeel en is uitgegroeid tot een voorbeeld.

Om de aanvoer van recycleerbare materialen te verhogen en de leefbaarheid van het Jozini Recycling Centre te verzekeren, is het de bedoeling het centrum uit te breiden met vijf satelliet Buy Back Centres. De recycleerbare materialen ingezameld in deze 5 bijkomende centra zullen afgevoerd worden naar Jozini Recycling Centre om daar verder te worden gesorteerd en in balen geperst.

De gemeente voorziet in haar begroting 2005 een financiële ondersteuning van het centrum. Het Jozini Recycling Centre is opgenomen in het Integrated Waste Management Plan van het District dat tevens een financiële ondersteuning van het centrum voorziet. Het concept is opgenomen in de provinciale afvalstoffenplannen.

Het beheer van het Buy Back Centre in QwaQwa als van het Jozini Recycling Centre is geconsolideerd in twee aparte Trusts. De Trust is ondermeer verantwoordelijk voor het financieel - en personeel beheer van het centrum, de strategische planning en het verkennen en aanboren van nieuwe activiteiten en markten. Hierdoor zijn de projecten verankerd in de gemeentelijke activiteiten en is de voortzetting ervan verzekerd.

Beide projecten eindigden op 31 maart 2005.

4. Algemene bevindingen

Deze bevindingen vloeien voort uit een accurate opvolging van de uitvoering van de projecten op basis van de driemaandelijkse voortgangsrapportering en een jaarlijkse resultaatsmeting door de VVOB, de veldbezoeken ter plaatse door de VVOB samen met de OVAM, de talrijke overlegvergaderingen met alle betrokkenen en een permanente terugkoppeling over de voortgang van de projecten.

Partnerschap, kennisopbouw en draagvlak

Constant overleg tussen alle betrokkenen tijdens de uitvoering van de projecten heeft de expertise doen groeien. Kennis rond het inzamelen, recycleren, composteren en vermarkten van afvalstoffen, overleggen, bereiken van consensus met respect voor elkaar en een geïntegreerde en procesmatige aanpak, namen toe.

De projecten werden gaandeweg door alle betrokkenen gedragen.

Kleinschaligheid, praktische aanpak en zichtbare resultaten

Het is nooit de bedoeling geweest het Vlaams afvalstoffenbeleid op te dringen. De OVAM heeft de projecten opgevolgd en bijgestuurd en maakte hierbij gebruik van haar ervaring met een geïntegreerd afvalstoffenbeleid. Steeds werd rekening gehouden met de lokale situatie - minder afval en een andere samenstelling. De oplossingen schuilden vaak in kleine dingen en niet in groots opgezette investeringen.

De OVAM legde permanent de nadruk op kleinschaligheid, realistische en duurzame strategieën en een marktgerichte en afzetgerichte benadering zowel voor de recyclage als voor het composteren. Ook hier is langzamerhand met alle betrokkenen een consensus rond bereikt.

Voortdurend werd het belang benadrukt van zichtbare resultaten ten velde.

Blauwdruk voor andere projecten

Het concept van het Buy Back Centre in Peri Urban Durban zal toegepast worden in andere achtergestelde gebieden in de omgeving van Durban. Om de aanvoer van recycleerbare materialen te verhogen en de leefbaarheid van het Jozini Recycling Centre te verhogen, zal het centrum uitgebreid worden met vijf satelliet Buy Back Centres overeenkomstig het concept van Buy Back Centre in Peri Urban Durban.

De concepten ontwikkeld tijdens het project zullen verder aangewend en geïntegreerd worden in een bredere strategie over het inzamelen en verwerken van huishoudelijk afval.

Tewerkstelling, leefomgeving en eigenwaarde

De projecten creëerden zo'n 50 tal arbeidsplaatsen en genereerden een inkomen uit de verkoop van de recycleerbare materialen, de craft from waste en groenten gekweekt op de geproduceerde compost.

Sensibiliserings- en informatiecampagnes maakten de bevolking bewust van het feit dat afval een waarde heeft. Illegale dumping is opmerkelijk afgenomen en een sterke vermindering van zwerfvuil is zichtbaar. Een betere en nettere leefomgeving verhoogt de aantrekkelijkheid van de gebieden en het respect ervoor.

De projecten hebben bijgedragen tot een meer milieubewust gedrag en realiseerden een verhoogde eigenwaarde zowel bij de werknemers als bij de lokale bevolking.

Project- en procesmatige aanpak

Naast een projectmatige aanpak met strakke projectcyclus is van bij de start ook belang gehecht aan de procesmatige aanpak. Maximaal werd geprobeerd aan te sluiten bij de lopende processen zoals de opmaak van afvalstoffenplannen op lokaal-, district- en provinciaal niveau en bij de gehele lokale ontwikkeling.

De projectmatige- als procesmatige aanpak werden geleidelijk aan met elkaar verweven.

Creativiteit, flexibiliteit, integratie in een breder beleidskader en duurzaamheid

Overleg met alle betrokkenen, rekeninghoudend met hun ritme en kennis, de reële noden op het terrein, flexibiliteit, ruimte voor aanpassing en bijsturing verzekerden een duurzame integratie van de projecten in het lokale beleid.

De lokale besturen hebben de projecten overgenomen en geïntegreerd in een ruimer algemeen afvalstoffenbeleid. De nodige financiële provisies zijn vastgelegd om de duurzaamheid van de projecten te garanderen.