LIFE NARMENA - Grote Calie

De Grote Calie, een zijbeek van de Aa, is stroomafwaarts van de voormalige leerlooierij in Oud-Turnhout verontreinigd met chroom. Op de oevers van de Grote Calie zijn er twee types natuurgebaseerde saneringstechnieken gepland, net vóór de beek het natuurgebied Winkelsbroek in stroomt.

Achtergrond en beschrijving gebied

De Grote Calie ontspringt in Arendonk en mondt uit in de Aa rond Tielen. Het studiegebied van LIFE NARMENA omvat de Grote Calie en zijn oevers- en overstromingsgronden tussen Zevendonk tot en met het natuurreservaat Winkelsbroek. De Grote Calie stroomt hier voornamelijk door agrarisch gebied met een ecologisch belang. Winkelsbroek Grote Calie LIFE NARMENA

Het Winkelsbroek omvat zo’n 24 hectare met belangrijke moerascomplexen die deel uitmaken van het Natura2000 beschermd habitatrichtlijngebied, ‘Bos- en heidegebieden ten oosten van Antwerpen’. Dit Natura2000 gebied bestaat voornamelijk uit een mix van bossen, heidelandschappen, en beekvalleien. Vele vijvers werden gebruikt om te vissen of voor turfwinning. Na vele jaren natuurbeheer in het Winkelsbroek door Natuurpunt, met de steun van de stad Turnhout, is de natuur er weer zo goed als hersteld en is het er mooi wandelen.

Het gebied van de Grote Calie is verder ook één van de geselecteerde zones van het Open Ruimte-project ‘Water-Land-Schap’ van de Vlaamse overheid. Hierin wordt watergebonden klimaatadaptatie op landschapsniveau aangepakt om gebieden veerkrachtiger te maken voor onder andere overstromingen, droogte en waterverontreiniging.

 

Verontreiniging

De Grote Calie is historisch verontreinigd door een voormalige leerlooierij in Oud-Turnhout. Er is voornamelijk chroom in hoge concentraties aangetroffen in de waterbodem van de beek. Dit metaal kan voorkomen als driewaardig en zeswaardig chroom. Zeswaardig chroom is beter oplosbaar en dus ook makkelijker opneembaar door planten en organismen dan driewaardig chroom. De vorm waarin chroom aanwezig is hangt af van verschillende omgevingsfactoren, zoals bijvoorbeeld de pH van de bodem.

De chroomverontreiniging is in de eerste plaats in het sediment van de Caliebeek aanwezig. We verwachten ze echter ook terug te vinden in oeverbodems en overstromingsgebieden. Ook de diepere vaste bodem onder de Caliebeek wordt bemonsterd.

Er zijn al verschillende verkennende onderzoeken en staalnamecampagnes uitgevoerd. Dit niet enkel om de concentraties aan chroom te meten, maar ook om de biologische beschikbaarheid en mogelijke toxiciteit ervan te beoordelen.  

Wat er secundair afgetoetst wordt met LIFE NARMENA zijn nutriëntenconcentraties, voornamelijk fosfor. De concentraties die tot nu toe gemeten werden zijn niet schadelijk voor de mens. Ze kunnen wel voor eutrofiëring zorgen en bodem- en waterflora en -fauna verstoren. Dit is vooral van belang voor de beoogde habitats en soorten in het Winkelsbroek. De oorsprong van de nutriënten kan variabel zijn. Het kan gaan over uitspoeling vanuit stroomopwaartse landbouwgronden die via overstroming van de Grote Calie in het reservaat terechtkomen of om nutriënten in het grondwater dat in het reservaat naar boven kwelt.

 

Saneringswerken en planning

In het onderzoeksgebied van de Grote Calie voorziet LIFE NARMENA twee natuurgebaseerde saneringstechnieken: Bacterie geassisteerde fytoremediatie en een ‘Constructed wetland’. Naast de pilootproeven van beide technieken  zijn ook de sanering van een natuurlijke turfput in het Winkelsbroek en de uitbreiding van broekbos op voormalige landbouwgrond gepland.

Bacterie geassisteerde fytoremediatie

De bedoeling van deze techniek is om geselecteerde planten de verontreiniging te laten opnemen en vervolgens te laten afbreken tot een onschadelijke vorm en/of op te slaan in de plantenweefsels. De planten worden zo geselecteerd dat ze in de omgeving waar ze worden aangebracht niet invasief zijn en geen negatieve invloed hebben op de inheemse flora en fauna.

fytoremediatie NARMENA

Indien nodig worden er plantgeassocieerde bacteriën toegevoegd met gepaste afbraakmechanismen. Zo helpen we de planten te overleven in een milieu met hoge gehaltes aan toxische stoffen zoals zware metalen.

In LIFE NARMENA wordt fytostabilisatie toegepast. Hierbij gaan planten en hun micro-organismen bepaalde verontreinigende stoffen in de bodem, rizosfeer of in de wortels stabiliseren of vastzetten, maar niet opnemen. Op deze manier zijn de zware metalen gefixeerd, en dus niet meer mobiel en biobeschikbaar.

Er zal een fytoremediatieveld worden aangelegd op landbouwgrond en in natuurgebied. Beide zones hebben hun specifieke vereisten die de selectie van de planten en bacteriën kunnen beïnvloeden.

LIFE NARMENA logo NL

 

nl/ en

Contact

Heeft u het antwoord op uw vraag niet op onze website gevonden of wenst u ons te contacteren, dan kan u hiervoor ons altijd mailen: narmena@ovam.be

Constructed wetland of artificiële draslanden

Een ‘Constructed wetland’ of artificieel drasland is een kunstmatig aangelegde overstromingszone waarin water op een natuurlijke manier wordt gezuiverd.

De belangrijkste bouwmaterialen voor een Constructed wetland zijn een ondoordringbare laag (bijvoorbeeld zware klei), een poreus medium (grind, stenen) en inheemse planten (o.a. riet en lisdodde) om het sediment op te vangen. Verder is er ook in- en uitlaatconstructie nodig, bijvoorbeeld een vuilrooster of een sedimentenval.

Na aanleg ervan zal het water van de Grote Calie door het Constructed wetland stromen. Het zal ongeveer 1 hectare groot zijn en zal de zware metalen en nutriënten uit het stromende water zuiveren. Het wordt aangelegd op een oeverperceel net voor de Grote Calie het Winkelsbroek in stroomt.

Constructed wetland schematisch Grote Calie

De nulmonitoring van het sediment, bodems, oppervlaktewater en grondwater is lopende. Ook voert de Universiteit van Hasselt momenteel een haalbaarheidsstudie fytoremediatie uit. Dit omvat een screening naar de haalbaarheid van fytoremediatie in de context van de Grote Calie, de selectie van het meest geschikte fytoremediatiemechanisme (met de focus op fytostabilisatie van chroom), de identificatie van de meest geschikte planten en een grondige evaluatie van de haalbaarheid. Verder worden de ideale locaties voor beide saneringsmethodes vastgelegd. De start van de saneringswerken is gepland in het voorjaar van 2021. De lente als start van de aanplanting is strategisch gekozen voor het groeiseizoen van de planten van de fytoremediatievelden.

 

Te verwachte resultaten

  • Een oppervlakte van 34,4 hectare met een verbeterde weerstand tegen overstromingen (zijnde het totaal van de drie pilootgebieden).
  • Een volume van 26.700.000 m³ verbeterde water kwaliteit (zijnde het totaal van de drie pilootgebieden).
  • Een toename van 165.000 m³ waterbergingscapaciteit (zijnde het totaal van de drie pilootgebieden).
  • Een afname in biologische beschikbaarheid van 50 tot 90% van drie- en zes-waardig chroom in de (water)bodem.
  • Een afname van 50 tot 93% van chroomconcentraties in het oppervlaktewater.
  • Vermindering in CO2 uitstoot.
  • Verhoogde bescherming en verbetering van de biodiversiteit.